Hiểu thêm về ngành Mỹ thuật công nghiệp

Xã hội phát triển, đời sống con người được cải thiện thì nhu cầu thẩm mỹ cũng tăng cao. Mấy năm gần đây, từ chỗ còn lạ lẫm với thuật ngữ “design”, người Việt đã quen dần với khái niệm về các ngành nghề xoay quanh lĩnh vực thẩm mỹ và thiết kế. Chẳng mấy chốc, nghề thiết kế (design) bỗng trở nên “hot”, thu hút đông đảo sự quan tâm từ xã hội và không ít bạn trẻ đổ xô thi vào các trường dạy thiết kế, điển hình là ngành Mỹ thuật công nghiệp (MTCN) với tỷ lệ chọi hàng năm luôn nóng bỏng. Nhưng không hẳn tất cả đều am hiểu tường tận nghề mà mình sẽ học, sẽ làm việc, gắn bó với nó trong suốt khoảng thời gian dài sau này. Cái nghề quan trọng là thế, tôi thường đùa: “Nó cũng không kém việc kén vợ, chọn chồng vì phải sống chết với nghề đến khi không còn sức lực để làm việc nữa mới thôi”. Như vậy, nghề nghiệp không chỉ để nuôi sống mà còn phải có đam mê mãnh liệt thì mới phát huy được hết khả năng của mình. Đặc biệt, đối với nghề thiết kế, càng đòi hỏi điều đó hơn cả vì nó không thật sự nhàn nhã như một số người từng nghĩ, chỉ có niềm say mê và ý chí mới giúp bạn vượt qua mọi mệt nhọc mà trở nên thích thú. Chính vì vậy, nếu thật sự yêu thích và muốn bước chân vào ngành MTCN thì việc tìm hiểu tất cả mọi thông tin liên quan đến ngành là rất cần thiết, có thể qua mạng Internet, báo chí và tốt nhất là nên đến tận nơi, dò hỏi ngay chính những sinh viên đang học và những người đã làm việc gắn bó lâu năm với nghề.

Với vai trò là một giảng viên thiết kế đồ họa khoa MTCN tại trường Kiến Trúc TP.HCM, có điều kiện tiếp xúc thường xuyên với các bạn sinh viên, làm việc và cộng tác với một số designer các ngành, tôi cũng mong muốn chia sẻ chút ít kinh nghiệm trong nghề. Cũng may mắn là tôi đã chọn đúng nghề theo sở trường một cách rất tình cờ qua một người bạn chứ chưa được biết đầy đủ thông tin về ngành MTCN mình thi vào, chỉ biết là mình thích vẽ và nghe nói nghề này có vẽ vời gì đó! Nhưng đến bây giờ thì tôi nhận thấy mình đã chọn đúng và ngày càng thấy yêu nghề hơn, ít ra tôi cũng “ngộ” ra khá nhiều điều xung quanh nghề thiết kế.

Nói về ngành MTCN, đó là ngành nghề rộng lớn và bao gồm rất nhiều ngành nhỏ như: Thiết kế Đồ họa (Graphic Design), Thiết kế Thời trang (Fashion Design), Thiết kế Tạo dáng công nghiệp (Industrial Design), Thiết kế Nội thất (Interior Design), Thiết kế Truyền thông (Communication Design), TVC (Television Communication), Kỹ thuật đóng sách, Báo chí, Tranh truyện, Trang sức, …Thời gian gần đây, dấy lên thuật ngữ “Mỹ thuật đa phương tiện” (Multimedia) là thiết kế phối hợp với các phương tiện máy móc công nghệ thông tin hiện đại để làm ra các sản phẩm thiết kế đồ họa, trò chơi điện tử, hoạt hình 3D, thiết kế web, làm phim, các sản phẩm truyền thông (quảng cáo, truyền hình, Internet…) và giải trí hiện đại (game, điện ảnh, hoạt hình…)…

Nói đúng ra, một số thuật ngữ từ nước ngoài khi dịch sang tiếng Việt thật khó giữ nguyên nghĩa gốc. Ngay cả tên gọi “Mỹ thuật công nghiệp” vẫn đang gây nhiều tranh cãi. Tôi đã tìm gặp một số người bạn thiết kế khá lâu năm, ngay cả những họa sỹ thiết kế hiện đang sống ở nước ngoài cũng đều cho rằng gọi tên ngành “Mỹ thuật công nghiệp” là chưa chính xác, vì nếu dịch sang tiếng Anh là Industrial Design, thì chỉ tập trung nói đến ngành Tạo dáng, chứ không bao hàm cả khái niệm các ngành thiết kế, nghệ thuật rộng lớn như thế. Anh Võ Đăng-hiện đang sống tại Mỹ, đã từng học qua ngành này tại trường “Design & arts college of New Zealand” có trao đổi về khái niệm MTCN và thống nhất có lẽ nên gọi là Design tức thiết kế nói chung (về trường dạy ngành này thì ở 1 số trường bên Đức, Anh và Mỹ cũng gọi là “University of Art and Design”). Thầy Nguyễn Đức Ánh-trưởng khoa Mỹ thuật công nghiệp trường ĐH Kiến Trúc cũng đồng tình nên gọi trường dạy Mỹ thuật công nghiệp là trường Nghệ thuật và thiết kế (Art and Design). Tạm gọi là vậy vì chúng ta còn rất thiếu thốn sách vở viết về ngành Mỹ thuật công nghiệp bằng tiếng Việt, âu cũng là một thiệt thòi cho các bạn muốn tìm hiểu nghề trước ngưỡng cửa Đại học. Ở bài viết này, tôi tạm sử dụng thuật ngữ MTCN để tiện theo dõi.

Có thể hiểu nôm na thiết kế MTCN là một quá trình sáng tạo nhằm hình thành và phát triển một kế hoạch, mô hình, phác thảo về mặt chức năng, thẩm mỹ cho một đối tượng nào đó. Nhà thiết kế kết hợp những yêu cầu thực tế với khả năng về mỹ thuật để chuyển tải những ý tưởng trừu tượng thành các thiết kế cụ thể trong hàng hóa, sản phẩm, vật dụng…

Để đào tạo ngành này, trong Nam chưa có một trường MTCN riêng biệt mà đa số là các khoa trong các trường Đại học như: khoa MTCN tại Đại học Kiến Trúc (3 ngành: Đồ họa, Thời trang, Tạo dáng) và Khoa Nội thất mới tách ra; khoa MTCN Đại học Dân lập Hồng Bàng (nơi có chương trình đào tạo làm phim hoạt hình-Manga); Đại học Dân lập Văn Lang; khoa Mỹ thuật ứng dụng bên trường Đại học Mỹ thuật; trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai (có khá nhiều nhà thiết kế thời trang xuất thân từ trường này), Trung tâm ứng dụng và phát triển MTCN tại Đại học Bán công Tôn Đức Thắng, Khoa thiết kế thời trang Đại học Sư phạm kỹ thuật TP.HCM, Đại học Công nghệ Sài Gòn, Đại học Hoa Sen, Đại học Văn Hiến, Cao đẳng Văn hóa và Nghệ thuật…

Ngoài Bắc thì có riêng hẳn một trường Đại học MTCN khá đầy đủ các ngành như: Gốm, Sơn mài, Trang sức, Trang trí kim loại, Trang trí nội ngoại thất, Hoành tráng, Điêu khắc, Thủy tinh, Tạo dáng công nghiệp, Đồ chơi, Đồ họa, Thảm, Thời trang. Bên cạnh đó, Đại học mở, Đại học Kiến Trúc Hà Nội cũng có chương trình đào tạo MTCN.

Ở miền Trung, Đại học Nghệ thuật Huế cũng đào tạo ngành Mỹ thuật ứng dụng..

Ngoài ra, còn có rất nhiều các trung tâm đào tạo nghề thiết kế với những khoảng thời gian ngắn hạn và dài hạn, với học phí tương đối đắt. Tùy theo khả năng của mình, bạn có thể lựa chọn hình thức học tập cho phù hợp vì đối với nghề thiết kế, nhà tuyển dụng đánh giá cao hiệu quả công việc bạn làm chứ không phải những điểm số hay tấm bằng bạn đang có trong tay. Thực chất là tôi chưa từng đưa bằng tốt nghiệp ra để xin việc! Mỗi sinh viên ngành thiết kế khi ra trường đều chuẩn bị cho mình một tập Portfolio tự giới thiệu những sản phẩm thiết kế của mình, thông qua đó nhà tuyển dụng có thể nắm bắt nhanh khả năng của họ.

Thông thường, trước khi thi vào ngành MTCN, bạn cần phải xác định lại những phẩm chất, sở trường, năng khiếu cần thiết để phù hợp với nghề. Nhìn chung ngành MTCN cần ở bạn sự sáng tạo cao và kiến thức rộng; tư duy tưởng tượng bằng hình ảnh, năng khiếu thẩm mỹ và tạo hình; sự đam mê và ham thích thật sự, bền bỉ đến cùng, học hỏi mọi lúc mọi nơi, và nhất là luôn nuôi dưỡng cảm xúc, bổ sung kiến thức dồi dào để có nguồn sáng tạo phong phú; thích ứng linh hoạt với sức ép công việc; khả năng tiếp cận công nghệ mới và nếu có thể thì nên trau dồi ngoại ngữ, rất có ích cho bạn trong việc cập nhật và bổ sung kiến thức. Một số ngành cần những kỹ năng phối hợp với các công cụ kỹ thuật hiện đại, các phần mềm cập nhật liên tục như các ngành thiết kế đồ họa, quảng cáo, làm phim…Thời trang thì đòi hỏi thêm sự khéo léo của đôi tay, kinh nghiệm may vá, ít nhất phải am hiểu cắt may cơ bản, giải phẫu cơ thể…Còn ngành Tạo dáng thì đụng chạm nhiều đến thế giới những vật thể 3D, hình khối, kiểu dáng như xe cộ, máy bay, tàu thuyền, đồ gia dụng, các sản phẩm công nghiệp…

Nói tóm lại, đa số các ngành nghề MTCN là sự kết hợp giữa tính thẩm mỹ và thực tế, ứng dụng nên vừa phải có cảm xúc, sáng tạo vừa gần gũi với đời sống, và sản phẩm của bạn không chỉ tồn tại trong không gian nhỏ của riêng mình mà còn được cộng đồng nhìn thấy, bình phẩm, sử dụng…

Để thi vào MTCN (khối H), bạn phải có năng khiếu mỹ thuật vì phải thi môn Văn và hai môn năng khiếu: Hình họa (vẽ chì chân dung người) và Trang trí màu, không nhân hệ số môn năng khiếu như trước nữa. Đặc biệt lưu ý là đối với môn năng khiếu thì mỗi môn không được phép dưới 5 (theo quy định tại trường Kiến Trúc TP.HCM). Chương trình học khoảng từ 4 năm rưỡi đến 5 năm.

Không như những nghề khác, nếu bạn có thiên hướng vào ngành này thì cũng không khó nhận biết, nên hãy tự kiểm tra xem mình có năng lực ngành này không. Có thể nói, đối với ngành MTCN, năng khiếu là một nhân tố không thể thiếu. Tuy nhiên, nó cần phải được đào tạo đúng phương pháp và rèn luyện. Đó là những năng lực nào? Hãy xem bạn có thích vẽ, thích sắp xếp, bố trí, sáng tác, tạo mẫu, có cảm nhận tốt về hình khối và màu sắc, tư duy và ghi nhớ thường bằng hình ảnh nhiều hơn là chữ viết, ngôn ngữ? Bạn cũng có thể theo phương pháp Riasec của nhà tâm lý học người Mỹ – John Holland để xét mình thuộc nhóm nào trong 6 nhóm: thực tế, khám phá, nghệ sỹ, xã hội, điều hành, công chức. Mà xét cho cùng, nghề thiết kế MTCN cần năng lực mang tính sáng tạo nhưng thực tế, ứng dụng được, không đặt nặng phong cách cá nhân như bên Mỹ thuật tạo hình.

Trước khi thi vào trường MTCN bạn cũng nên đích thân đến trường tim hiểu trang bị một số kiến thức cơ bản để không lạ lẫm khi thi những môn như Hình họa (vẽ chân dung từ đầu đến ngực), Trang trí màu (chủ yếu là cách bố cục, phối màu, khả năng sáng tạo các họa tiết và phối hợp hài hòa…)

Có một thực tế khá lạ là những năm gần đây, tỷ lệ thi vào nữ nhiều hơn nam. Không biết các bạn có hình dung hết tất cả những khó khăn bên cạnh lớp vỏ hào nhoáng mà các trung tâm đào tạo thường đánh bóng, tô vẽ cho nghề thiết kế hay không, chứ tôi đã từng nghe một câu hóm hỉnh từ một anh bạn designer: “Chẳng qua là oshin cho trăm họ thôi!”. Câu nói nghe phũ phàng, nhưng quả thật đến với nghề thiết kế, bạn phải thật chịu khó học hỏi kiến thức trong và ngoài ngành, nắm bắt thông tin nhanh chóng, linh hoạt và sáng tạo, đồng thời cũng phải có khả năng giao tiếp tốt để thuyết phục, truyền đạt và nắm bắt thông tin chính xác từ phía khách hàng. Nói chung, ngành MTCN cần kiến thức nền đa dạng, phong phú về các thể loại âm nhạc, nghệ thuật, hội họa, điêu khắc,nhiếp ảnh, marketing,…mà cũng rất chuyên sâu về khả năng chuyên môn (vẽ, ý tưởng sáng tạo, phong cách thiết kế, nắm vững các kỹ thuật, phần mềm liên quan…)

Nói về công việc sau khi ra trường của nhà thiết kế thì rất đa dạng, môi trường làm việc của nhà thiết kế tương lai có thể là tại công ty, văn phòng, nhà xưởng (công ty thiết kế đồ họa in ấn, quảng cáo; công ty may mặc; gốm sứ; trang trí nội ngoại thất…), tại các tòa soạn báo, tạp chí, đài truyền hình; làm chuyên viên tư vấn ở các trung tâm tư vấn mẫu mã công nghiệp, chủ doanh nghiệp riêng, thậm chí tại gia (nhận hợp đồng, đơn hàng về nhà làm)…nói chung có rất nhiều hình thức khác nhau. Các vị trí trong ngành này bao gồm: Giám đốc Sáng tạo (Creative Director), Giám đốc Mỹ thuật (Art Director), Phác thảo viên (Visualizer), Thiết kế Đồ họa (Graphics Designer), Tư vấn mỹ thuật (Art Consultant), v.v…

Khi đã bước chân vào ngành MTCN và cảm thấy càng ngày càng tiến bộ trong quá trình học thì không lo gì về cơ hội nghề nghiệp trong tương lai, vì hầu hết các sinh viên ra trường đều có việc làm ngay từ lúc đi học năm hai, năm ba, có bạn đã có thể tự trang trải cho việc học mà không cần xin trợ cấp từ bố mẹ. Nhìn chung, tuy đòi hỏi nhiều tố chất để làm nên một nhà thiết kế chuyên nghiệp nhưng nếu bạn có năng lực, thì sẽ được trả xứng đáng với thành quả mình làm ra, vì nghề thiết kế so với các nghề khác trong xã hội được xếp ở thứ hạng khá cao. Năm 1998, tạp chí Times của Mỹ đã bình chọn nghề thiết kế trong danh sách 15 nghề nóng nhất trong thập kỷ 90 của thế kỷ XX. Sang đến thế kỷ XXI và cho tới hiện nay, vị trí ấy ngày càng được củng cố.

Hiện tại thì các ngành thiết kế đang thiếu nguồn nhân lực trầm trọng, nơi đào tạo không ít nhưng để sau khi ra trường làm được việc thì không đáp ứng đủ nhu cầu xã hội, kiếm các chuyên gia giỏi và có kinh nghiệm lại càng như “mò kim đáy bể”. Do đó, ngay từ khi còn ngồi trên ghế giảng đường, bạn cũng nên làm quen và học hỏi dần kinh nghiệm thực tế từ môi trường bên ngoài, các công ty, các cuộc triển lãm, cập nhật thông tin thường xuyên.

Khi nhu cầu thẩm mỹ trong xã hội có xu hướng tăng dần lên và xã hội bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến quyền sở hữu trí tuệ, các công ty thiết kế nở rộ, nhiều công ty quảng cáo nước ngoài đổ bộ vào Việt Nam là cơ hội sáng giá cho những nghề đòi hỏi chất xám sáng tạo như nghề thiết kế, những chuyên gia thiết kế có năng lực và kinh nghiệm sẽ ngày càng trở nên đắt giá. Đó là tín hiệu đáng mừng nhưng thực sự thì chúng ta đang lập lại một quá trình mà thế giới đã đi qua. Ngành Design đã phát triển lâu đời tại các nước nhưng tại Việt Nam vẫn chưa thực sự chuyên nghiệp. Theo họa sỹ thiết kế đồ họa Nguyễn Tri Phương Đông “ngành đồ hoạ nước ta đang tụt hậu so với thế giới những 50 năm!” Thì quả thực, ngành MTCN tại Việt Nam còn khoảng cách quá xa so với thế giới với chương trình đào tạo cũ kỹ, khoảng vài năm nay tuy đã được chỉnh sửa đôi chút tại các trường nhưng không khác mấy. Do đó, học trong trường chỉ là một phần nhỏ, bạn phải không ngừng học hỏi từ bên ngoài và tự rút kinh nghiệm cho mình. Không ít bạn lựa có đủ điều kiện kinh tế đã lựa chọn cho mình giải pháp du học tại các nước phát triển như Anh, Pháp, Đức, Mỹ,.. đó cũng là một cách tiếp cận nhanh chóng các nền thiết kế tiên tiến trên thế giới nhưng chi phí rất cao và cần có năng lực, thái độ học tập nghiêm túc thì mới thu được kết quả.

Suy cho cùng, tự học là chính. Và nghề thiết kế là một công việc mang tính sáng tạo và thú vị. Nhà thiết kế không chỉ là một nghệ sỹ đơn thuần và sẽ tung tẩy trong một không gian giới hạn bởi công năng, nhu cầu khách hàng, thị hiếu xã hội…nhưng phải làm sao nâng cao dần thị hiếu thẩm mỹ ấy lên, âu cũng là trách nhiệm giáo dục thẩm mỹ của người thiết kế. Công việc thiết kế có thể tĩnh lặng với không gian suy nghĩ riêng hay làm việc theo nhóm ở công ty, tòa soạn báo,…có đôi khi phải đối thoại với khách hàng và thường xuyên phải đọc cho ra nhu cầu và sở thích của họ trên những thông tin được cung cấp như phong cách, gam màu, chiến lược kinh doanh,… nên kỹ năng thuyết phục khách hàng và tương tác với người khác là rất quan trọng. Vì đơn giản việc sáng tạo ra tác phẩm đã khó mà đem cái đẹp ấy phục vụ công chúng lại càng khó hơn như “làm dâu trăm họ”.

Nghề thiết kế không phải là con đường trải đầy hoa như nhiều người nghĩ, nhưng nếu bạn đủ đam mê, khả năng thì hãy lựa chọn, đừng ngần ngại. Nghề thiết kế là nghề của sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ý tưởng, Nghệ thuật thị giác và các ứng dụng kỹ thuật công nghệ hiện đại trong sản phẩm phục vụ công chúng. Nhà thiết kế nói theo ngôn ngữ khách hàng nhưng không hòa tan trong cái “gu” của khách hàng. Khác với bên Mỹ thuật tạo hình, nhà thiết kế phải biết khéo léo ẩn giấu cái tôi của mình vào sản phẩm, thông thường là sản phẩm sản xuất hàng loạt. Để thành công trong nghề thiết kế đòi hỏi phải rất kiên trì, tăng cường vốn sống, kiến thức tổng hợp và hoàn thiện chuyên môn hằng ngày. Thói quen của tôi thường đi đâu cũng có giấy và bút để ghi chép những gì thoáng gặp thấy ấn tượng, những ý tưởng thoáng qua…Nơi đâu cũng có thể tồn tại vốn liếng cho nhà thiết kế thu thập. Vì nhà thiết kế phải sáng tạo theo đơn đặt hàng chứ không phải chờ có cảm hứng mới thiết kế được. Nhưng với quyết tâm thì bạn sẽ vượt qua được, những con đường khó và ít người đi không hẳn đã tồi. Nếu ai còn băn khoăn chạy theo nghề thời thượng thì điều đó là không cần thiết vì mốt thời thượng rồi cũng sẽ qua, còn cái nghề sẽ ở lại với bạn mãi. Nên nghề nào cũng có cái khó, cần nhất là kiên trì với nghề thì sẽ thành công, “Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh” là vậy!

Share This Post